Beint á leiđarkerfi vefsins

Annađ

14. Ágúst 2018

EN EF LANDEIGANDINN HEFĐI HEITIĐ KIM?

MBLBirtist í Morgunblaðinu 13.08.18.
Um það þarf vart að fjölyrða að einkaeignarréttur er vel varinn bæði í lögum og stjórnarskrá. Það er því ekkert smámál þegar auðlindir þjóðar eru færðar undir hann, hvað þá þegar hert er á þeim rétti.
Tekist var á um þetta á Alþingi fyrir og upp úr síðustu aldamótum og þá einkum um lögin um  rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu  frá 1998 og síðan í langvinnum deilum um vatnalögin svonefndu.
Fyrri lagabálkurinn treysti eignarhald jarðeiganda á auðlindum í landi hans, þar með öllum jarðefnum svo og vatni, heitu og köldu. Reyndar væri réttast að segja að afnotarétti hafi verið breytt í einkaeignarrétt. Síðari lagabálkurinn fjallar um nýtingu og afnot af vatni, þar á meðal mörkin á milli almannaréttar og einkaeignarréttar.  

Einkaréttur og almannaréttur

Þessi mörk hafa ekki alltaf verið skýr og áherslur tekið miklum breytingum í tímans rás, nokkuð sem stundum vill gleymast. Talsmenn stjórnvalda í deilunum um vatnalögin sögðu að tími væri kominn til að uppfæra lögin til samræmis við breyttar áherslur dómstóla allar götur frá því að vatnalögin tóku gildi árið 1924. Á þessum tíma hefði einkaeignarréttur verið að styrkjast og laga bæri lögin að þessum veruleika dómssalanna. Á móti var á það bent að gagnstæð þróun hefði einnig átt sér stað því í seinni tíð hefði almannaréttur jafnframt verið að sækja í sig veðrið. Til marks um það væru kröfur almannasamtaka, innlendra og fjölþjóðlegra, um að aðgengi og eignarhald á vatni ætti að teljast til mannréttinda, sjónarmið sem hafa verið viðruð innan Sameinuðu þjóðanna með vaxandi þunga.
Um fyrri lagabálkinn náðist engin málamiðlun og er það mitt mat að lögin um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu hafi verið einhver versta lagasmíð síðari tíma. Vatnalögunum var hins vegar þokað inn í ívíð skárri farveg, að mínu mati, en upphaflega stefndi í. Engu að síður eru þar slæmar brotalamir sem ég hef margoft reifað innan þings og utan, bæði í ræðu og riti, til dæmis um heimildir til fénýtingar á vatni.

Sýnilegur hagnaðaður

Þegar Íslendingar gerðust aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu, EES, höfðu ýmsir af því áhyggjur að hömlulaus viðskipti með land yfir landamæri aðildarríkja svæðisins gætu leitt til þess að eignarhald á íslensku jarðnæði flyttist úr landi. Það varð þó ekki þar til nú að alda uppkaupa erlendra fjárfesta ríður yfir. Augljóst er að fjármálaspekúlantarnir hafa uppgötvað auðæfin sem fólgin eru í eignarhaldi á íslensku jarðnæði, vatninu, virkjunarréttinum, laxveiðihlunnindunum og náttúruperlunum sem hér eru nánast við hvert fótmál og landeigendur gera sér að féþúfu í síauknum mæli. Hagnaðurinn sem hafa má af þessum fjárfestingum er því orðinn vel sýnilegur því á öllum fyrrgreindum sviðum eru eigendur lands farnir að fénýta eignarrétt sinn.

Tvær spurningar

Í tengslum við landakaupin sem nú ganga yfir hafa vaknað tvær spurningar.
Í fyrsta lagi, hvort máli skipti hver eigi landið ef reglurnar um takmörkun einkaeignarréttar eru ásættanlegar og þá helst til fénýtingar auðlindanna sem fylgja landinu. Til að fá úr því skorið hvort aðhaldslög margvísleg tryggi almannahag óháð eignarhaldi þarf einfaldlega að kortleggja hvað um gæti verið að ræða svo markviss umræða geti farið fram.
Fyrir mitt leyti hef ég komist að þeirri niðurstöðu að aðhaldslögin myndi ekki nægilega umgjörð almannahagsmunum til varnar. Samkvæmt þeirri niðurstöðu sem á endanum fékkst í deilunum um vatnalögin er nú að finna takmarkanir á eignarrétti yfir vatni og öðrum auðlindum í landi sem verið hefur í samfélagslegri eign en selt er til einkaaðila. Eitthvað hafði kviknað á perunni eftir langvinnar umræður á Alþingi, sem í doða og andvaraleysi samfélagsins voru iðulega afgreiddar sem málþóf!
En hvað sem því líður þá er hina almennu lagareglu að finna í framangreindum lögum frá 1998  og að þeim lögum óbreyttum er það grundvallarmál hver fer með eignarhaldið á landi þegar nýting auðlinda er annars vegar. Fréttir frá Vestfjörðum og Norðurlandi eystra þessa dagana um áform um virkjanir minna okkur á það hve miklu máli eignarhaldið skiptir en í báðum tilvikum vilja fjársterkir eignamenn ráðskast með virkjunarrétt. Og því stærra land sem safnast á þeirra hendur þeim mun meiri verða völd þeirra.

Skiptir máli hvort eigandinn er íslenskur eða erlendur?

Þá er það síðari spurningin, nefnilega hvort skipti máli hvort eigandinn sé íslenskur ríkisborgari eða erlendur. Ég tel tvímælalaust svo vera. Í fyrsta lagi skiptir nálægðin máli, að landið sé í augsýn eigandans en ekki fjarlæg verslunarvara sem mælist í vísitölum alþjóðlegra  kauphalla. Þá þarf eigandinn ætíð að vera í augsýn samfélagsins sem byggir þetta land okkar og hefur það í sameiginlegri umsjá sinni.
Auðvitað er manneskjan söm við sig hverrar þjóðar sem hún er en tengslin við landið skipta engu að síður máli. Bóndinn sem býr á sínu landi, ræður yfir því og yrkir jörðina og nýtir, er með allt aðra jarðtengingu en fjarlægur eigandi.
Og auðvitað er eigandi lands í annarri stöðu en leiguliðinn sem á endanum er háður valdi húsbónda síns. Þetta eru nokkuð algild sannindi og minnist ég þess frá árum mínum í Skotlandi, þar sem ég bjó um skeið, hve mörgum var þyrnir í auga eignarhald stóreignamanna á skosku landi og bein og óbein yfirráð þeirra yfir því.
Óbein yfirráð, hver skyldu þau vera? Hér er vísað til hins huglæga í mannlegri tilveru.  Einhverju sinni kom ég á íslenskan búgarð þar sem höndlað var með hross. Fleiri gesti bar að garði, þar á meðal forríka Þjóðverja sem báru ríkidæmi sitt og valdhroka utan á sér. En bóndanum var engu að síður sýnd tilhlýðileg kurteisi ef þá ekki virðing. Alla vega töluðust þarna jafningjar við. Væri íslenski bóndinn orðinn landseti auðkýfinganna þýsku leikur varla vafi á að samband þeirra hefði breyst að sama skapi.

Dómstólar ráða ef löggjafinn sefur

Fyrir nokkrum dögum kvað héraðsdómur upp þann úrskurð að vísa bæri frá kröfu Landverndar og Fjöreggs um friðlýsingu á ýmsum náttúruperlum í öræfum norð-austanlands. Landeigendur og ríkið (hver ákvað það?) höfðu krafist frávísunar. Landeigendur fögnuðu ákaft, sögðu að þar með væri ljóst að náttúruverndarsamtök teldust ekki vera hagsmunaaðilar með íhlutunarrétt. Þann rétt hefðu landeigendur einir. Ekki hefði lítið verið í húfi: „Þegar búið er að friðlýsa eitthvað er landeigandinn búinn að missa ákveðið forræði." (Morgunblaðið 6. júli sl.)
Þarna er dæmi um tvennt. Annars vegar að dómstólar ráða framvindunni ef löggjafinn sýnir andvaraleysi eða meðvirkni. Hins vegar er þetta vissulega áminning um að aðhaldslög (í þessu tilviki um friðlýsingu lands) geta skipt máli.

Breyta þarf lögum og huga að samspili þeirra

Öll þessi lög þarf nú að taka til skoðunar og þá einnig samspil þeirra. Ég tel brýnast að taka lögin um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu svo og vatnalögin til gagngers endurmats. Þá þarf að setja í lög ákvæði gegn samþjöppun í eignarhaldi. Í þriðja lagi þarf að setja skýrar búsetukvaðir sem tryggja eignarhald innanlands. Þá þarf að skoða forkaupsrétt sveitarfélaga sem þó væri tómt mál um að tala ef ríkissjóður væri þar ekki bakhjarl.  
Krafa um innlent eignarhald þykir sumum vera fráleitur óþarfi. En setjum svo að í ljós kæmi að auðkýfingur sem vildi festa kaup á stóru landsvæði gerði það í umboði erlendra stjórnvalda, væri okkur sama um það? Hefði okkur verið sama þótt bandarískur billjóneri, handgenginn stjórnvöldum í Washington, hefði átt Miðnesheiðina, landið undir herstöð Bandaríkjamanna? Hvað hefði Bandaríkjamönnum þótt um að hafa herstöð hér á eignarlandi Kim il-Sungs, þáverandi leiðtoga Norður Kóreu eða fulltrúa hans?

Vandlifað eða hvað?

Auðvitað hefði mátt setja aðhaldslög og auðvitað hefði mátt nýta fullveldisrétt Íslands og skerða eignarrétt þeirra Goldwaters, Núbós og Kims, eða þeirra líka, vegna almennra hagsmuna. En eins og talsmaður Samtaka atvinnulífsins, Davíð Þorláksson, sagði í grein í Fréttablaðinu 31. júlí sl. þá sé eignarrétturinn ekki nokkuð sem eigi að vera hægt að ráðskast með að vild: „ Það er ... tímabært að stjórnmálamenn átti sig á því að eignarréttur er ekki stjórntæki sem þeir geta gripið til að vild."
Það er vandlifað en þó ekki meira en svo að allt má þetta leysa ef viljinn er fyrir hendi. Það eina sem við höfum ekki nóg af er tíminn. Nú þarf aðgerðir um leið og Alþingi kemur saman.


Bréf til síđunnarRSS Fréttaveita

Frá lesendum

20. September 2018

HERĆFINGAR NATÓ MEĐ MEIRU

Herskipin nú hópast að
í heræfingum gellur.
Og flugvélar hér fylltu hlað
að sækja Kanamellur.
Pétur Hraunfjörð

16. September 2018

ŢARF AĐ TALA SKÝRAR UM PENINGAÖFLIN

Sæll Takk fyrir fundinn fyrr í dag (í gær). Verður hægt að nálgast glærurnar og upptöku af fundinum? ... Eitt sem mér fannst nokkuð einkennilegt var að mikið var talað um peningaöfl en samt ekki hver þau í raun væru í núverandi samfélagi. Orðin ferðaþjónustua og hótel voru lítið sem ekkert notuð. Það gæti enginn sagt að VG hefði gert neitt nema að beygja sig niður fyrir þeim öflum á kostnað íbúa borgar og lands. Líf dásamar airbnb og heldur áfram núverandi meirihluta. Katrín talar á móti skattalagabreytingum því hún vinni gegn minni félögum. SJS gerir lítið út umhverfisáhrifum ferðaþjónustunnar ...
Daníel Þór

12. September 2018

ŢEGAR JÓAKIM VON AND FĆR VÖLDIN

Þakka þér fyrir að standa fyrir fundi um braskavæðingu borgarinnar. Ég hvet sem flesta að leggja leið sína í Efstaleitið og verða vitni að því sem þar er að gerast. Í stað opins fallegs svæðis þar sem Útvarpshúsið naut sín vel er nú komin mini-Manhattan nema að á Manhattan hefði þetta aldrei verið leyft! Vísa ég þar í Central Park sem ...
Jóel A.  

12. September 2018

HAG-FRĆĐINGAR TIL LIĐS VIĐ SA

Kjararáðið kepptist við,
k
aupið hækka toppa.
Fjögur prósent fáið þið,
flóðið viljum stoppa.
Kári

23. Ágúst 2018

MEIRIPOKA-MENN HANNESAR

Meiri pokann margur vó,
Mammons trú þeir játa.
Í minni pokann mega þó,
menn við dauða láta.
Kári

21. Júlí 2018

TIL HAMINGJU!

Nú sjötugur ´ann segist vera
og sennilega er rétt
En ellina mega ýmsir bera
Ögmundur gerir það létt.
...
Pétur Hraunfjörð

19. Júlí 2018

Á AFMĆLISDEGI ÖGMUNDAR

Árin jarðnesk aldrei tel,
endar víst með tapi.
Innri maður yngist vel,
oft að sama skapi.
Kári

15. Júlí 2018

HUGSAĐ TIL VINAR

Brátt áratugina sérðu sjö
samt gefurðu lítið eftir
Ævikvöld eignist eflaust tvö
Þar ekkert ykkur heftir!!
...
Pétur Hraunfjörð

21. Júní 2018

NÚ ÁHUGI MINN ALLUR FÓR

Nú áhugi minn allur fór
er af leið var haldið
Katrín valdi auðvalds-kór
og kaus Íhaldið.
...
Pétur Hraunfjörð

17. Júní 2018

Í FRAMHALDI AF OLÍFUVIĐAR-GREIN

Í framhaldi af grein þinni um Ólífuviðargrein þá er vert að rifja upp ferð Apolli 11 til tunglsins í júlí 1969. Merki ferðarinnar (Mission Emblem) var hannað af geimförunum sjálfum. Þeir komu upp með þá hugmynd að nota ameríska örninn og tunglferjan sjálf var kölluð "Eagle". Í lokafasa hönnunarferlisinu þótti geimförunum útlit arnarins vera of ...
Sveinn V. Ólafsson


BSRBVGAlţingi

Póstlisti

Hér ađ neđan geturđu skráđ ţig á póstlista Ögmundar. Skráđir ađilar fá reglulega sent fréttabréf í tölvupósti.




Afskrá | Breyta skráningu

Frjálsir pennar

3. Júlí 2018

Kári skrifar: ŢJÓĐAREIGN OG KVÓTAKERFI Í LJÓSI SAMKEPPNIS-RÉTTAR

... Löggjafinn, Alþingi, er hins vegar rígbundinn margskonar hagsmunaöflum sem í raun stjórna ferðinni og því ekki við miklu að búast úr þeirri áttinni. Umræða um „hag­ræðingu" kemur fyrir lítið, eigi menn ekki það sem hagræðingin snertir. Með öðrum orðum; eignarréttur íslensku þjóðarinnar var hafður að engu. Þjóðareign varð að „þjófaeign". Það er kjarni málsins. Hið svokallaða „framsal" er því lögleysa frá upphafi þegar af þeirri ástæðu. Þar að auki hefur íslenska þjóðin notið í litlu meintrar hag­ræðingar sem hefur að stærstum hluta endað í vösum braskara og hluthafa útgerðarfyrirtækja ...

10. Apríl 2018

Hrafn Magnússon skrifar: LEIFTURSÓKN FRÁ HĆGRI

Fyrir nokkru las ég bók Þorleifs Óskarssonar, sagnfræðings, um SFR, stéttarfélag í almannaþjónustu. Félagið hét reyndar SFR, starfsmannafélag ríkisstofnana, þegar ég gegndi framkvæmdastjórastörfum fyrir félagið á árunum 1973 til 1975. Bókin kom út í apríl á liðnu ári og er heiti hennar  „Saga baráttu og sigra í sjötíu ár". Bók Þorleifs er afar fróðleg og prýdd mörgum myndum. Ég hefði talið ákjósanlegt að nafnalisti væri aftast í bókinni, en tilvísanir, heimildir og myndaskrá eru hins vegar til fyrirmyndar.  Þá eru viðtölin við ýmsa fyrrverandi og núverandi forystumenn félagsins upplýsandi og gefa fyllri mynd af starfsemi SFR. Við lestur bókarinnar sakna ég þó þess að ekki sé getið um ...

13. Mars 2018

Jón Karl Stefánsson skrifar: VARĐANDI NEIKVĆĐA UMFJÖLLUN UM VANESSU BEELEY OG TIM ANDERSON

Eins og við mátti búast vakti fyrirlestur Vanessu Beeley ásamt útgáfu bókar Tim Andersons, Stríðið gegn Sýrlandi, sterk viðbrögð, bæði jákvæð og neikvæð. Einnig var viðbúið að viðbrögðin í neikvæðu áttina væru ekki efnisleg, heldur beint gegn persónum höfundar og þeirra sem buðu Vanessu til Íslands. Það er rétt að svara bæði þeirri gagnrýni sem komið hefur upp og einnig að lýsa stuttlega því sem kemur fram í bók Tims Andersons og einnig því sem ekki kemur fram þar, um tilgang útgáfunnar og þætti þýðenda í þessu öll saman. Bók Tims Andersons er mjög ítarleg, hvað heimildavinnu varðar. Þeir sem vilja ...

Slóđin mín:

Annađ

Stjórnborđ

Forsíđa vefsins Stćkka letur Minnka letur Senda ţessa síđu Prenta ţessa síđu Veftré Hamur fyrir sjónskerta