Fjölmiðlar

Bakþankagrein Eiríks Jónssonar um gleraugu þjóðþekktra manna í Fréttablaðinu 25. janúar s.l. varð til þess að skyndilega stóð ljóslifandi fyrir sjónum mínum gamall félagi minn úr sagnfræðinni, Þórður Þórðarson. Aðaláhugamál Þórðar voru gleraugu og af því markaðist vegferð hans á vettvangi fræðanna. Sérsvið hans varð gleraugnaeign og gleraugnanotkun merkismanna í sögu Íslands. Þetta óvenjulega og ástríðufulla áhugamál bitnaði nokkuð á grunnþekkingu Þórðar á öðrum sviðum. Þegar hann var t.d. spurður um kreppuna á fjórða áratugnum varð heldur fátt um svör. En hitt stóð ekki í honum hvar Tryggvi Þórhallsson eða Einar Olgeirsson höfðu keypt sér gleraugu, hverrar tegundar og til hvaða brúkunar þau voru. Svona nokkuð vissi Þórður upp á hár og ræktaði garðinn til hinstu stundar. Á banabeðinu spurði hann mig um sjónina hjá forsætisráðherra. Ég kvaddi hann með það loforð upp á vasann að tala við Davíð og spyrja hvort gleraugu væru í augsýn. En loforðið gat ég ekki efnt, Gleraugna-Þórður gaf upp öndina fáeinum augnablikum eftir að ég kvaddi hann. 

Ólíkir menn Eiríkur og Þórður 

Í umræddum skrifum í Fréttablaðið rýnir Eiríkur Jónsson í gleraugnaeign þekktra samtímamanna en mikill er munurinn á tilgangi hans og Þórðar. Í augum Þórðar voru gleraugnarannsóknir tæki til að skýra sögulega framvindu. Áhugi Eiríks er af allt öðrum toga og lýsandi fyrir þá sjálfsdýrkun sem farið hefur eins og eldur í sinu um hinn vestræna heim undanfarna röska tvo áratugi. Leiðarljós Eiríks er útlitið, fegurðin og tískan. Svo fallvölt og afstæð fyrirbæri hvörfluðu ekki að Þórði. Eins og sannur fræðimaður spurði hann um aðdraganda, orsakir og afleiðingar. Hefði Jónas frá Hriflu t.a.m. orðið framsóknarmaður gleraugnalaus? Varð Einar Olgeirsson kommúnisti vegna sjónskekkju? Við svona nokkuð og margt sambærilegt glímdi Þórður. Hann reyndi að kryfja viðfangsefnin til mergjar út frá þessum frumlega en jafnframt dularfulla sjónarhóli. 

 Nú er útlitið aðalatriðið 

 Nú spyr sjálfsagt einhver: Af hverju er hér kássast upp á Bakþanka Eiríks og skrif hans mæld út frá sjónarhorni sagnfræðings sem hefur a.m.k. verið hálfklikkaður? Svarið er einfalt. Með samanburðinum er gefin innsýn í það hvernig menn nálgast verkefni sín með ólíkum hætti. Aðalatriðið er á hinn bóginn að skrif Eiríks gefa ákveðnar vísbendingar um áherslur, efnisval og efnistök fjölmiðla í seinni tíð og stöðu þeirra í samtímanum.

Rýnum í grein Eiríks sem hefst á heimspekilegum vangaveltum. Hann segir að gleraugu verði samofin þeirri persónu sem með þau gangi, órjúfanlegur þáttur eins og þau afkvæmi sem viðkomandi persóna eignist. Munurinn sé á hinn bóginn sá að menn geti ráðið því hvernig gleraugun líti út en ekki börnin. Og niðurstöðu sinni til stuðnings vísar Eiríkur til gleraugnasala sem bakkar hann upp í hvívetna. Hann leitar til gleraugnasalans af því að hann vill bæta útlit þjóðþekktra persóna og optikerinn er sama sinnis. Sá stingur upp á landssöfnun til að kaupa ný gleraugu á Ólaf forseta “sem er búinn að vera með sömu gleraugun svo áratugum skiptir”, a.m.k. sömu týpuna. Þetta finnst þeim mikil skammsýni því foretanum er jú annt “um eigið útlit eins og sjá má á smekklegum klæðnaði hans og fasi.”

Eiríkur er augsýnilega afar óánægður með gleraugu forsetans; gleraugu sem sjást nú eingöngu í nýfrjálsum ríkjum Austur-Evrópu. Honum léttir þó aðeins eftir samtal við annan gleraugnasala sem sér hlutina í dálítið öðru ljósi. Sá bendir á að Ólafur sé heimsmaður og enda þótt gleraugun þyki sveitó og lúðaleg hér heima geti viðhorfin verið önnur úti í hinum stóra heimi. Þannig gangi Bandaríkjamenn með mun stærri gleraugu en Íslendingar og meðalgleraugu Kínverja spanni yfir hálft andlitið.

Þrátt fyrir þessar skarpskyggnu ábendingar tekur Eiríkur ekki sönsum. Hann getur ekki á heilum sér tekið að forsetinn okkar sprangi um heima og heiman með fornaldar-gleraugu. Ólafur á að tolla í tískunni og fleiri þurfa að horfast í augu við gleraugun. Þannig er kominn tími á Tómas menntamálaráðherra. Hann situr fastur í tíu ára gamalli gáfumannatísku. Að lyktum bendir svo Eiríkur á ráðamann sem mætti verða þessum og eflaust fleirum til eftirbreytni. Árni Mathiesen sjávarútvegsráðherra tók sig á eftir að fjölmiðlar höfðu bent á að gleraugun færu honum ekki. Hann var með kringlótt gleraugu líkt og Tómas. Umgjörðin passaði ekki, skagaði langt upp á enni, gott ef ekki aftur á hnakka, og Árni skipti um stíl. Og nú er “hann miklu betri eftir en áður” segir Eiríkur og telur “að forsetinn yrði það líka” ef hann tekur ábendingum. Þannig er nú það.

Eiríkur er ekki bara að skrifa í alvöru, hann er líka að reyna að vera fyndinn. Það tekst ekki fyrir margra hluta sakir. Þar skiptir miklu að viðfangsefni hans er nauðaómerkilegt, í besta falli grátbroslegt. Þá er fyndnin framreidd á þann ósmekklega máta að gera grín að útliti annarra sem aldrei hefur þótt fallegt og meira að segja litlu börnin þekkja og virða þá grundvallarreglu í mannlegum samskiptum. En það er ekkert skrýtið að Eiríkur falli í þessa gryfju því að í fjölmiðlunum er engu til sparað þegar útlit, tíska og ríkidæmi eru annars vegar. Umgjörðin á að vera flott - innihaldið skiptir minna máli. Einmitt þetta bjagaða lögmál um mikilvægustu lífsgildi okkar og verðmætamat á bræðrum okkar og systrum, sem látlaust er otað að Vesturlandabúum, gildir um fjölmiðlana sjálfa - en í allt of ríkum mæli. 

Fjölbreytt efni en fátt er bitastætt 

Íslenskir fjölmiðlar flytja tíðindi af öllu milli himins og jarðar, allt frá jarðskjálftum í Afganistan til ölvaðra fugla í Svíþjóð sem fljúga á glugga þúsundum saman eftir að hafa borðað gerjuð ber. Já, guði sé lof að mennirnir eru ekki með vængi, annars væru margir búnir að slasa sig illa með Bakkus í flugmannssætinu. Allt er þetta gott og gilt. Er þá komið að óteljandi fréttamolum af fræga fólkinu, innlendu og útlendu. Molarnir eru á hverju strái, nefið á Michael Jackson er daglegur gestur okkar allra og virðist hafa breyst í þá grýlu sem dugar hvað best á litla óþekktarorma: “Ef þú verður ekki stilltur breytist nefið á þér og verður eins og á Jackson,” heyrði ég einn pabbann segja við son sinn í gleraugnaverslun um daginn. Og svo fáum við staðgóðar upplýsingar um það hvar poppstjarnan Britney Spears kaupir sér undirföt. Slíkar uppljóstranir koma vonandi einhverjum að góðum notum.

Gagnrýnin blaðamennska á ekki upp á pallborðið og sjálfstæðar úttektir heyra til undantekninga. Burðarstoðir innlendra frétta eru fréttatilkynningar og viðtöl. Þetta tvennt er e.t.v. auðveldast viðureignar. En hvað gera fjölmiðlamenn þegar fréttir stangast á? Lítum á nýlegt dæmi: Útvarpið segir frá því að ítalska verktakafyrirtækið Impregilo, sem orðað er við Kárahnjúkavirkjun, hafi beitt óvönduðum meðulum og þ.á m. mútum víða um heim. Nokkru seinna birtist í Morgunblaðinu fréttatilkynning frá fyrirtækinu sjálfu þar sem öllum ásökunum er vísað á bug. Þar með er málið úr sögunni og enginn veit hver fer með rétt mál. Blaðamenn virðast ekki hafa fyrir því að kanna það. Um svona vinnubrögð mætti rekja mýmörg dæmi en vafalaust eiga fjölmiðlamenn sér gildar málsbætur í ýmsum tilvikum.

Um helgar er miklu plássi spanderað í viðtöl, oftast við þekkta einstaklinga sem raupa án afláts, að því er virðist við sofandi blaðamenn með segulbandstæki. Í opnuviðtali við Jóhannes í Bónus í sama blaði og gleraugnagrein Eiríks birtist er t.a.m. ekkert gengið á Jóhannes þegar hann fullyrðir að lögreglurannsókn á Baugi á s.l. ári hafi valdið samsteypunni rúmlega 30 milljarða króna tapi. En ef rétt reynist er eins gott að lögreglan venji ekki komur sínar þangað. Um milljarðana þarf ekki að fara mörgum orðum en lengra máli er varið í Gróu á Leiti sem veldur engu tapi, kemur bara af stað safaríkum kjaftasögum, og Jóhannes kann vel við hana. Loks er svo kafað aðeins ofan í einkalífið, það grillir í horfinn drykkjuskap og splunkunýjar konur, til að fullnægja meintri hnýsni lesenda.

Ennþá grátbroslegra en þetta viðtalsform er þó þáttur í ríkissjónvarpinu sem heitir “Laugardagskvöld á Gili með Gísla Marteini”, ef ég man rétt. Það er sama hversu þurrpumpulegir viðmælendur Gísla eru; alltaf grætur hann úr hlátri að öllu sem þeir segja og er engu líkara en konungur grínistanna, sjálfur Chaplin, sé mættur til hans vikulega í mismunandi gervum. Já, synd og skömm að setja Gísla í þessa stöðu.

Íslenskir fjölmiðlar standa líklega best að vígi þegar erlendar fréttir eru annars vegar enda eru kollegar þeirra í útlöndum búnir að kokka allt ofan í þá og lítið annað að gera en snara textanum. Þar eru - auk fræga fólksins - ofbeldisverk, styrjaldir og yfirvofandi stríð efst á baugi. En heimssýnin er þröng enda öll frá sjónarhóli Vesturlanda. Daginn eftir að stríði í fjarlægu landi lýkur er allt gleymt, þar þykir ekkert fréttnæmt lengur. Má þó með sanni segja að stríðið hefjist fyrir alvöru þegar vopnagnýrinn þagnar og friðurinn “skellur” á. Þá fyrst hefur fólk tíma til að glíma við ótta og sorg, skoða sig um og takast á við þá ömurlegu eyðileggingu sem stríðið hefur skilið eftir sig. Á eftirköstunum, hinu raunverulega stríði þeirra sem lifa af, hefur heimspressan engan áhuga. 

Rannsóknarblaðamennska og sagnfræði 

Svo sjaldgæf er rannsóknarblaðamennska að hún þykir miklum tíðindum sæta – rétt eins og þegar Halldór Laxness fékk Nóbelsverðlaunin forðum daga. Þeim sem í grúskið leggjast er síðan hampað vel og lengi. Þeir verða viðfang annarra fjölmiðla og uppljóstranirnar tilefni sérstakra umræðuþátta þar sem spekingar spjalla, misjafnlega vel undirbúnir og sumir reyndar ekkert. En það breytir litlu, þeir klappa bara rannsóknarblaðamanninum lof í lófa, hlæja og flissa, og taka svo undir orð síðasta ræðumanns.

Afrakstur íslenskrar rannsóknarblaðamennsku birtist oftast löngu eftir að atburðirnir gerast. Þá er umfangið og textinn stundum svo yfirgripsmikill að rannsóknina mætti gefa út í dágóðum bæklingi. Af grúskinu má draga lærdóma en engu verður haggað. Það sem er búið, er búið og því verður ekki breytt. Af þessum sökum er aðhaldið sem fjölmiðlarnir eiga að veita stjórnvöldum og öðrum áhrifaöflum í samfélaginu langtum minna en eðlilegt má teljast. Sú niðurstaða er óvéfengjanleg og því er vert að spyrja: Hvað vantar íslenska fjölmiðla til þess að þeir geti glímt af alvöru við brýnustu málefni samfélagsins á líðandi stund? Skortir mannafla, vilja eða kjark?

Ekki vantar upp á gagnrýni í ýmsum fjölmiðlum þegar myndlist, tónlist, leiklist og kvikmyndir eru annars vegar. Meira að segja er ákafinn stundum svo mikill að fyrir hefur komið að birst hafa dómar um tónleika sem féllu niður vegna veikinda. Ekki skal mælt með slíkum dugnaði en menningunni er yfirleitt sinnt jafnóðum. Eða hvað skyldu rithöfundar, myndlistarmenn og fleiri segja ef þeir þyrftu að bíða í mörg ár eftir viðbrögðum og gagnrýni á verkin sín? Hvað ef gagnrýnendur jólabókaflóðsins væru fimm árum á eftir áætlun? Hætt er við að þá mundu margir kvarta og kveina.
Já, menningin nýtur aðhalds en í seinni tíð hefur umfjöllunin reyndar orðið knappari og yfirborðskenndari en áður. Allt er það í samræmi við þá “reglugerð” vestrænna ríkja að allt verði að vera klippt og skorið; enginn á að hafa tíma til eins eða neins nema fæðast, stunda síðan lífsgæðakapphlaupið eins og sönnum íþróttamanni sæmir og loks að deyja á sómasamlegan hátt. En hvað um það, stjórnvöld eru mun verr sett en menningin. Þau búa við aðhaldsleysi þegar fjölmiðlarnir eru annars vegar. Uppeldi og aðhald er stjórnvöldum bæði nauðsynlegt og bráðhollt þótt vitanlega svíði stundum undan sannleikanum. Stjórnarandstaðan á hverjum tíma sinnir þessu hlutverki uppalandans og af og til tekur Ríkisendurskoðun til sinna ráða. En þetta tvennt nægir ekki. Fjölmiðlarnir verða líka að standa sína plikt.  Dæmi um hitamál sem nú er stórlega vanrækt af fjölmiðlum er stærsta framkvæmd Íslandssögunnar, yfirvofandi Kárahnjúkavirkjun og álverið við Reyðarfjörð. Þar eru uppi mjög ólík sjónarmið og gríðarlegir hagsmunir í húfi fyrir land og þjóð. En fjölmiðlarnir hafa í stórum dráttum látið sem ekkert sé - frammistaða þeirra er til skammar. Af hverju eru fjölmiðlamenn ekki byrjaðir að gaumgæfa vandlega þessar miklu framkvæmdir? Er eftir einhverju að bíða? Eða er það kannski ekki vel séð að þeir skoði málin ofan í kjölinn fyrr en umdeildum framkvæmdum er lokið og ráðamenn eru búnir að klippa á borðana?

E.t.v. mun einhver blaðamaður bæta hér úr og fjalla um þessi risavöxnu málefni eftir 15 ár eða svo, nái framkvæmdirnar miklu fram að ganga. Hann mun þá að öllum líkindum varpa ljósi á þau mistök sem nú eru í sjónmáli í atvinnu- og umhverfismálum, og sér þó raunar ekki fyrir endann á öllu saman ef marka má núverandi biðlista erlendra auðhringa eftir ódýrri orku og landræmum undir fabrikkur sínar. En úttektin sú mun koma of seint – hún verður í besta falli þokkaleg sagnfræði.

Þegar um er að ræða umfjöllun um stjórnmál og samfélagsmál verður ekki annað sagt en íslenska pressan sé farin að minna mjög á þá fjölmiðla sem stóðu vaktina í Sovétríkjunum sálugu og voru m.a. kenndir við “Sannleikann”. Þeir voru allir blindir á öðru auganu og sjónlausir á hinu. Í Draumaríkinu var allt í sómanum á yfirborðinu, þar töluðu allir miðlar einum rómi og snerust eins og skopparakringlur í kringum valdhafana. Slíkir fjölmiðlar geta verið valdakerfinu hentugir til skamms tíma. Á endanum reynast þeir hins vegar skeinuhættir og að lokum banabiti valdhafanna. Óneitanlega særir það Íslendings hjartað að bera saman íslenska og fyrrum sovéska fjölmiðla með þessum hætti og vonandi eru líkindin með þeim að einhverju leyti missýn; ég er jú haldinn sjónskekkju og það kemur fyrir mig eins og aðra að gleyma að setja upp gleraugun. Slíkt kemur sér alltaf illa hvort sem maður liggur í blöðunum eða yfir sjónvarpinu; að ég tali nú ekki um þegar maður bregður sér út í guðsgræna náttúruna til að tína ber, fjallagrös eða bara hundasúrur. En hvað um það. Auðvitað er best að fjölmiðlamenn líti í eigin barm og spyrji sig m.a. þeirrar spurningar hvort ekki skorti á það aðhald sem þeir eiga að veita stjórnvöldum og valdakerfi samfélagsins. Margir hljóta að svara þessari spurningu játandi umhugsunarlaust. 

Gleraugna-Þórður og fjölmiðlarnir 

Þórður vinur minn í sagnfræðinni var upptekinn af gleraugum en þegar leið að prófum tók hann sig á og slapp oftast fyrir horn. Þá fyrst blómstraði hann í náminu þegar hann reit magisters-ritgerð sína, “Frá Gleraugna-Pétri til aðildar Íslands að NATÓ.” Gleraugna-Pétur þessi hét réttu nafni Pétur Einarsson, mikilsvirtur sýslumaður á 16. öld, og fyrsti Íslendingurinn sem eignaðist og brúkaði gleraugu. Og þegar aðild Íslands að NATÓ var samþykkt vermdi stól forsætisráðherra alþýðuflokksmaðurinn og gleraugnanotandinn Stefán Jóhann Stefánsson. Tímamörk verksins voru að mati Þórðar óaðfinnanleg enda vildi svo til að Stefán Jóhann var kominn í beinan karllegg af Pétri. Og ritgerð Þórðar var slétt og strokin, uppbyggingin góð og stíllinn afburða lipur. En sjónarhornið var það þrengsta og furðulegasta sem lærifeður í heimspekideild höfðu nokkurn tíma kynnst og var þó af ýmsu að taka. Fyrir fræðin voru rannsóknir Gleraugna-Þórðar gagnslitlar og í samræmi við það ekki lesnar nema fyrir forvitnisakir eða þá ef menn vildu lyfta sér aðeins upp í myrkasta skammdeginu. Og er þá aftur komið að íslenskum fjölmiðlum sem þurfa að taka sig á, annars fer á endanum fyrir þeim eins og Þórði. Orkan beinist allt of oft að fánýtum hlutum sem koma engum að gagni. Fjölmiðlarnir verða að eflast og dafna. Einn nauðsynlegur liður í því er að þeir fái sér gleraugu til að skerpa sjónina og víkka sjóndeildarhringinn. Og er þá afar brýnt að muna að umgjarðirnar skipta minnstu. Aðalatriðið er að fá rétt og passandi gler. 

Þorleifur Óskarsson